Pałuki

Historia Pałuk

Wieś Pałuki leży w województwie mazowieckim, w powiecie ciechanowskim, w gminie Opinogóra Górna i jest jedną z najstarszych wsi na północnym Mazowszu.

„Pałuki” to nazwa rodowa pochodząca od nazwiska Pałuki, Pałuckich herbu „Prawdzic”, znanego
i silnie rozgałęzionego w średniowieczu rodu. Pierwsze zapisane nazwy wsi to: „Palukij” (1385 r.), „de Paluki” (1401 r.), „Paluky” (1436 r.).

Historia wsi Pałuki

Na powstanie i rozwój wsi Pałuki miało wpływ wiele korzystnych uwarunkowań. Pierwszym było położnie na żyznych terenach i związane z tym, sięgające wczesnych wieków naszej ery, tradycje osadnictwa. Kolejnym była bliskość ważnego szlaku handlowego, łączącego Prusy i Ruś z Mazowszem. Istotne było również to, że wieś położona była niedaleko miasta Ciechanowa, który od wczesnego średniowiecza był ważnym ośrodkiem administracyjno-handlowym na tym terenie.

Trudno jest ustalić czas powstania miejscowości Pałuki, czy choćby daty erygowania parafii. Istnieje jednak wiele dowodów, które potwierdzają znacznie wcześniejsze powstanie osady, niż wynikałoby to z pierwszej wzmianki w 1385 r. Wówczas to biskup płocki Ścibol potwierdził erygowanie w 1378 r. przez biskupa płockiego Dobiesława parafii w Ciemniewku. Jednocześnie powiększył jej obszar kosztem parafii pałuckiej, sońskiej i ciechanowskiej. Zatem pierwsza wzmianka źródłowa dotyczy parafii „a Palukij”. Kolejne zapisy w Metryce Księstwa Mazowieckiego i dokumentach diecezji płockiej mówią o sprawach związanych z funkcjonowaniem kościoła parafialnego. W 1398 r. pojawia się adnotacja, która mówi pośrednio o istnieniu kościoła w Pałukach, natomiast w 1401 r. – pierwszy zapis dotyczący imienia proboszcza pałuckiego – „Thomasa plebanusa de Paluki”.

Z 1429 r. pochodzi pierwszy przekaz na temat właściciela Pałuk. Metryka Księstwa Mazowieckiego notuje pod tą datą zapis, że Stanisław z Chodziszewa darował Chodziszewo i Pałuki swojemu bratu, Mikołajowi z Chodziszewa, którego następne wzmianki określają już jako właściciela Pałuk. W 1430 r. występuje on jako dziedzic Pałuk, zaś w 1436 r. odnotowany został już jako „Mikołaj Pałucki, dziedzic Pałuk”.

Ród Pałuckich herbu Prawdzic gospodarował w tej miejscowości do 1. połowy XVII w. Kolejnymi właścicielami Pałuk byli – Jakub (1477 r.), Mikołaj, syn Jana i Anny, dziedzic Pałuk-Bogucina, który ustąpił te dobra w 1552 r. swym braciom – Kalikstowi i Wojciechowi, dalej łożniczy królewski Jan (1570 r.) oraz Jakub, syn Marcina (1579 r.). Po nim dobra pałuckie przeszły na krótko na jego syna Stanisława, który wymieniany jest w 1567 i 1598 r. jako właściciel wsi Bogucin.

Ostatnim z Pałuckich, którego związek z Pałukami jest poświadczony, jest Gotard, kanonik łęczycki
i proboszcz Pałuk. Okres, gdy zarządzał majątkiem i parafią, trwał od początku lat 80. XVI w. do ok. 1593 r. W 1609 r. kończy się potwierdzone źródłami panowanie Pałuckich w Pałukach.

Poza jedną niewielką wzmianką w dokumentach z Archiwum Parafialnego w Pałukach nie znamy, niestety, przekazów na temat właścicieli dóbr pałuckich w XVII w. W 1660 r. dziedzicem Pałuk
i Bogucina był Wojciech Sułkowski, który sprzedał je wkrótce niejakiej Narzymskiej. Nazwisko to pojawia się w zapisie z wizytacji tutejszej parafii w 1694 r.

Chociaż przed rokiem 1703 r., jako proboszcz i dziedzic części na Bogucinie i Pałukach, wymieniony jest ks. G. S. Konarzewski oraz dziedzice innych cząstek szlacheckich na Pałukach, jak Iławski i Bogdański  – to jeszcze w 1719 r. pewne części miejscowości nadal należą do Narzymskiej oraz Jakuba Padewskiego i Macieja Czaplickiego.

Dokument z 1801 r., omawiający kwestie prawne parafii, przekazuje nam również dane dotyczące 1745 r. Dowiadujemy się z niego, iż dziedzicem Pałuk i Bogucina był w tym czasie Paweł Bogdański – podsędek Ziemi Płockiej.

W 1774 r. majątek ten odziedziczyły małoletnie Zofia i Anna Bogdańskie, których prawnym opiekunem był Walenty Burski. W 1777 r. Anna poślubiła Franciszka Madaleńskiego, cześnika Ziemi Burskiej, zaś jej siostra Zofia wyszła za Józefa Bońkowskiego, żupnika Województwa Płockiego. Po dokonaniu działów rodzinnych majątek przeszedł w posiadanie Zofii i Józefa Bońkowskich. Nastąpiło to tuż po 1777 r. Bońkowscy herbu Brodzic pozostawali właścicielami Pałuk do 1800 r. Wówczas to sprzedali posiadane włości Wojciechowi Krasnodębskiego herbu Pobóg.

Było to na krótko przed kampanią 1806-1807 r., jedną z najtrudniejszych w dziejach wojen napoleońskich. W dniu 26 grudnia 1806 r. doszło do bitwy pod Gołyminem. W nieistniejącym dziś drewnianym dworze w Pałukach, po zakończeniu wspomnianej bitwy, przez dwie doby mieściła się kwatera Napoleona.

Czasy, kiedy przyszło Wojciechowi Krasnodębskiemu prowadzić gospodarstwo, nie były sprzyjające. Majątki na obszarze północnego Mazowsza ponosiły ciężar zaopatrzenia wojsk napoleońskich, popadając niejednokrotnie w ogromne zadłużenie. Taka sytuacja spotkała też Krasnodębskiego, który przez wszystkie lata swego gospodarowania w Pałukach prowadził ustawiczne procesy
o zaciągnięte i niespłacone długi.

Zmarł on w Pałukach 9 września 1831 r. w wieku 66 lat. Po śmierci męża Konstancja Krasnodębska przeniosła się do Warszawy. Na dobrach pałuckich pozostał brat zmarłego, Maciej Krasnodębski, który umarł kilka lat później, 18 marca 1835 r., w wieku 65 lat.

W czerwcu 1836 r. Pałuki nabył gen. Wincenty Krasiński. Z tego samego roku pochodzi dokument stwierdzający, że majątek na zasadzie dzierżawy posiadają dzieci Macieja Krasnodębskiego – Jakub
i Antoni (zamieszkali w Pałukach), Franciszka (zamieszkała w Gzach) – oraz siostra Wojciecha
i Macieja – Teresa z Krasnodębskich Dramińska (zamieszkała w Draminie).

Pod koniec czerwca 1836 r. gen. Wincenty Krasiński ustanowił dozorcę, który z ramienia właściciela miał sprawować pieczę nad majątkiem. Został nim Adolf Tyllinger z Opinogóry. W 1844 r. dobra te weszły w skład majątku Ordynacji Opinogórskiej. W 1901 r. Edward hr. Krasiński wydzierżawił Pałuki rodzinie Płoskich, którzy gospodarowali  tu do 1939 roku.

Podczas I wojny światowej wojska niemieckie wkroczyły do wsi 15 lipca 1915 r. Żołnierze nocowali w kościele z 16/17 lipca, po czym rozlokowany został w nim szpital wojskowy.

Dnia 1 sierpnia 1920 r., bez stoczenia walki, do Pałuk weszły wojska bolszewickie. W latach 1921-1922 toczyło się w Okręgowym Urzędzie Ziemskim w Warszawie postępowanie, które miało zadecydować o przymusowym wykupie majątku na podstawie ustawy z 15 lipca 1920 r. o wykonaniu reformy rolnej. W dniu 28 grudnia 1925 r. postępowanie to zostało umorzone.

Podczas II wojny światowej w Pałukach stacjonował oddział junaków niemieckich z Reichsarbeitsdienstu, organizacji przystosowania obywatelskiego i wojskowego młodzieży III Rzeszy, która wykonywała funkcje pomocnicze wobec Wermachtu.

Po II wojnie światowej podczas reformy rolnej do parcelacji przeznaczono część Pałuk (560,4 ha). Na terenie rozparcelowanego majątku utworzone zostało Państwowe Gospodarstwo Rolne, pozostała część rozdzielona została pomiędzy 33 rolników i byłych pracowników służby folwarcznej.

Państwowe Gospodarstwo Rolne w Pałukach istniało do 1993 r., kiedy, zgodnie z zaistniałymi
w naszym kraju zmianami ustrojowymi, zostało ponownie sprywatyzowane.