Krasne

Historia Krasnego

Wieś Krasne leży w województwie mazowieckim, w powiecie przasnyskim i należy do najstarszych miejscowości na północnym Mazowszu. Jest siedzibą administracyjną gminy Krasne.

Nazwa miejscowości przypuszczalnie powstała w 1. połowie XIII w. i prawdopodobnie stanowi rezultat wpływów językowych Rusi, z którą Mazowsze do początków XIII w. utrzymywało kontakty. Inna wersja pochodzenia nazwy wsi (trochę fantastyczna) głosi, że związana jest ona z topografią terenu. Krasne jest położone wśród lasów, które obecnie w przeważającej części są iglaste. Kiedyś były liściaste i, być może, rosły tam buki, klony, dęby, których widok w całej jesiennej krasie (przebarwianie liści na czerwono) skłonił pierwszych osadników do nadania temu miejscu takiej nazwy. „Krasny” to inaczej: kolorowy, barwny, czerwony, piękny, urodziwy, wspaniały.

Pierwszym, który nazwy „Krasne” zaczął używać przy swoim imieniu był Sławomir herbu Ślepowron (XIV w.), podpisujący się na dokumentach „Sławomirz de Crasne”. Taka forma podpisu była stosowana przez późniejszych dziedziców Krasnego, którzy bardzo długo przed nazwiskiem umieszczali nazwę miejscowości – ich gniazda rodowego. Później zaczęto używać nazwiska Krasiński. Jako pierwszy podpisywał się tym nazwiskiem prawnuk Sławomira, stolnik ciechanowski Mikołaj (1468-1486).

Ród Krasińskich, wywodzący się z północnego Mazowsza, to jeden z najznakomitszych rodów szlacheckich w dziejach dawnej Polski. Z niego pochodziło wielu duchownych, mężów stanu, wojskowych i poetów. Swoją wysoką pozycję społeczną zawdzięczali nie tylko posiadanym dobrom materialnym, ale również wykształceniu i umiejętnościom oraz wiernej służbie na rzecz władców
i Ojczyzny.

W późniejszych wiekach, poprzez pozyskiwanie drogą zakupu następnych majątków lub zawieranie małżeństw, ród Krasińskich rozprzestrzenił się z Krasnego na teren dawnej Rzeczypospolitej. Powstały boczne gałęzie rodu, które zamieszkały na obszarach obecnej Ukrainy, Białorusi i Litwy, gdzie do dziś możemy odnaleźć ślady ich działalności. Rezydencje i groby rodzinne rozciągają się na przestrzeni od Krasnego, przez Opinogórę, Węgrów, Wolę Kiełpińską, Radziejowice, Warszawę, Złoty Potok k. Częstochowy, aż po Bojary na Białorusi i Kamieniec Podolski na Ukrainie.

Jednak to wieś Krasne pełniła przez wieki (od średniowiecza po wiek XX) rolę gniazda rodowego Krasińskich.

Wg przekazów historycznych książę mazowiecki Konrad I na początku XIII w. podarował Krasne swemu marszałkowi – Warcisławowi herbu Ślepowron. W 1372 r. sąd ziemski ciechanowski oznaczył granice Krasnego dla jego wnuka Sławomira. Sławomir to niewątpliwy przodek rodu Krasińskich. Był on sędzią nadwornym książąt mazowieckich – Jana i Ziemowita. Miał dwóch synów – Rosława
i Jaśka. Początkowo właścicielem Krasnego zostaje starszy z braci – Rosław (Roslau). Młodszy brat – Jasiek, który był kanclerzem księcia Ziemowita, procesował się z bratem o prawo do Krasnego.
W wyniku tego procesu Dobiesława, córka Rosława, otrzymawszy 50 kop groszy praskich odstąpiła
w 1401 r. swoją część majątku po ojcu – Krasne – swemu stryjecznemu bratu a synowi Jaśka – Sławkowi.

Sławomir, zwany Sławkiem – sędzia ziemski różański i makowski, uzyskuje od księcia mazowieckiego Jana Starszego, prawo chełmińskie dla wsi Krasne. Książę specjalnym listem w roku 1427 uwalnia Sławka od powinności feudalnych. Sławek w następnych latach umacnia  pozycję rodu Krasińskich na Mazowszu.

Syn Sławka, Mikołaj – stolnik ciechanowski, podpisujący się już nazwiskiem Krasiński, otrzymał
w spadku Krasne i nadal powiększał swoje dobra poprzez zakup ziemi oraz zakładanie nowych wsi. W 1482 r. zbudował też w Krasnem nowy kościół.

Kolejnym dziedzicem Krasnego został syn Mikołaja, Andrzej Krasiński. Poległ on w bitwie pod Koźminem na Bukowinie w 1497 r., towarzysząc królowi Janowi Olbrachtowi jako hetman wojsk mazowieckich.

W 1526 r. nastąpiła inkorporacja Mazowsza do Korony Polskiej. W tym okresie Krasne było już dużym majątkiem ziemskim, a Krasińscy herbu Ślepowron (Korwin) mieli ugruntowaną pozycję wśród szlachty mazowieckiej. Nowe ukształtowanie administracyjne Polski stworzyło reprezentantom tego rodu szansę zaistnienia na ogólnopolskiej scenie politycznej, z czego w przyszłości skorzystali.

Spadkobiercą Andrzeja został Jan Krasiński (zm.1546) – stolnik ciechanowski. Ożenił się on
z Katarzyną Mrokowską z Murowanego Miszewa i miał z nią liczne potomstwo – cztery córki i pięciu synów, z których trzech zostało duchownymi: Mikołaj, Stanisław i Franciszek.

Największą karierę zrobił Franciszek Krasiński (1525-1577) – biskup krakowski, podskarbi wielki koronny i zaufany sekretarz króla Zygmunta Augusta. To on wyprowadził ród Krasińskich z Mazowsza na szeroka arenę krajową, a nawet europejską. Franciszek był również inicjatorem renesansowej przebudowy kościoła w Krasnem.

Jeden z pozostałych synów, Wojciech (zm.1590) – kasztelan sierpski, założył „linię starszą” rodu Krasińskich, związaną głównie z siedzibą rodową w Krasnem. Natomiast drugi, Andrzej – sędzia ziemski ciechanowski, założył „linię młodszą”.

Następny właściciel Krasnego to syn Wojciecha, Mikołaj Krasiński (zm.1618) – podkomorzy różański, kasztelan sierpski i sędzia ziemski ciechanowski. Mikołaj przez dłuższy okres przebywał na dworze cesarza Maksymiliana II.

Po Mikołaju Krasnem rządził jego najmłodszy syn, Jan – podkomorzy i wojski różański. Uczestnik wojen przeciwko Turkom, który przebywał cztery lata w niewoli tureckiej. Dalej dziedziczy Krasne kolejny Jan Krasiński, który przekazuje ten majątek swemu synowi, Pawłowi Krasińskiemu (zm. ok. 1709) – cześnikowi ciechanowskiemu. Paweł Krasiński powiększył dobra rodzinne dzięki kolejnym zakupom i darowiznom od młodszych braci.

Następni sukcesorzy Krasnego to Franciszek Krasiński (zm.1752) – podstoli zawkrzeński, jego syn, Ludwik Krasiński – generał adiutant buławy wielkiej koronnej oraz Józef Krasiński, który tytułuje się hrabią z nadania dworu austriackiego.

Po nim rządy przejmuje August hr. Krasiński (1797-1857), adiutant gen. Skrzyneckiego
w powstaniu listopadowym, bohater bitwy pod Ostrołęką. Ożenił się z kuzynką Joanną Krasińską, która w posagu wniosła mu Krasne.

Najważniejsze jednak znaczenie w dziejach Krasnego miała 2. połowa XIX wieku. Wówczas właścicielem majątku został syn Augusta i Joanny z Krasińskich, Ludwik hr. Krasiński (1833-1895), który od 1857 r. przejął zarządzanie majątkiem rodowym. Ożenił się w maju 1860 r. z wdową po poecie Zygmuncie Krasińskim – Elizą z Branickich hr. Krasińską (1820-1876). To on przyczynił się do największego rozkwitu i świetności Krasnego. Zaniedbane dotychczas gniazdo rodowe przekształcił w nowoczesny majątek ziemski, wyróżniający się w skali kraju Ludwik Krasiński zmarł nagle w nocy 21 kwietnia 1895 r. w swym domu w Warszawie, tuż przed zaplanowanym na następny dzień wyjazdem do ukochanego Krasnego. Pochowany został w podziemiach kościoła w Krasnem.

Był ostatnim męskim potomkiem „starej linii” rodu Krasińskich. Z chwilą jego śmierci zakończyła się „złota era” rozwoju Krasnego i zaczął następować stopniowy upadek tej pięknej posiadłości. Pozostawiony przez niego wielomilionowy majątek odziedziczyła jego jedyna córka, dwunastoletnia wówczas Maria Ludwika Krasińska (1883-1958), będąca owocem drugiego małżeństwa z Marią Magdaleną Kieżgajło-Zawiszanką.

W 1901 r. Maria Ludwika poślubiła księcia Adama Czartoryskiego i w posagu wniosła mu Krasne, które tym samym stało się częścią majątku Czartoryskich. Po ślubie księstwo Czartoryscy niezbyt zajmowali się Krasnem. Ich zainteresowania skupiały się bardziej na polu kulturalnym, humanitarnym oraz charytatywnym, aniżeli na sprawach rozwoju gospodarczego majątku. Małżeństwo prowadziło mecenat naukowy i artystyczny, ufundowało wiele szkół, przytułków
i ochronek.

Po śmierci swojego brata Witolda w 1911 r. książę Adam Czartoryski odziedziczył ordynację gołuchowską, od tego też czasu księstwo Czartoryscy bardzo rzadko bywali w Krasnem. Dobrami
w tym czasie zarządzał administrator wraz z liczną służbą.

Na początku II wojny światowej majątek Krasne został przejęty przez gauleitera Ericha Kocha, który do końca wojny uważał się za właściciela Krasnego.

Po II wojnie światowej, w 1945 r., dawny majątek Krasińskich został znacjonalizowany i utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne. W 1987 r. reaktywowana została Stadnina Koni, którą od 1993 roku zarządza Agencja Nieruchomości Rolnych w Warszawie.