Kościół Pałuki

Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NPM

Parafia pod wezwaniem św. Gotarda w Pałukach jest jedną z najstarszych na ziemi ciechanowskiej. Powstała prawdopodobnie ok. 1135 r. Pierwsza o niej wzmianka w zachowanych dokumentach pochodzi z 1385 r. Natomiast pierwszą informację o kościele pałuckim odnotowano w 1398 r. Dotyczyła ona sporu między biskupem płockim Jakubem, a proboszczem z Pałuk o nieustalonym nazwisku.

Pierwszym znanym z imienia proboszczem z Pałuk był Tomasz, który 14 lipca 1403 r. otrzymał zatwierdzoną przez biskupa Jakuba dziesięcinę snopową ze wsi Kołaczkowo.

Początkowo kościół w Pałukach był drewniany, podobnie jak cała plebańska zabudowa, znajdująca się w części wsi zwanej Poświętnem. Został zniszczony w 1403 r., a następnie odbudowany dzięki staraniem proboszcza Tomasza.

Kościół przebudowywany był jeszcze w 1448 r. W 1550 r. proboszcz i dziedzic Pałuk Gotard Pałucki dobudował kaplicę i ufundował dzwon. Obiekt przetrwał do 1690 roku, kiedy to spłonął.

Kolejny kościół, również drewniany, został wzniesiony w 1694 r. staraniem ks. Mateusza Muszeńskiego i konsekrowany w 1698 r. przez bpa płockiego Marcina Załuskiego. Następca ks. Muszyńskiego – ks. Jan Grabowski – wyposażył obiekt w ołtarze, szaty i sprzęty liturgiczne. Plan tego kościoła, wykreślony jako podręczny szkic, znajduje się w Archiwum Diecezjalnym w Płocku oraz w Archiwum Parafialnym w Pałukach.
W 1780 r. parafię objął ks. Stanisław Ostrowicki, człowiek bardzo barwny i kontrowersyjny. Dokonał on szeregu remontów kościoła, jak i zabudowań kościelnych usytuowanych w części Poświętnego.

Drewniana budowla służyła parafianom do 1832 r., kiedy to zawaliła się z powodu przegnicia drewnianych elementów. Parafia przygotowywała się do budowy nowej świątyni, która opóźniła się z powodu wyłączenia wsi Dzbonie, Kąty, Czernice, Opinogóra i Rąbież z parafii pałuckiej  i przyłączenia ich do nowo powstałej parafii w Opinogórze. Z wyłączeniem tych wsi wiązał się brak wpłat z tytułu dziesięcin należnych proboszczowi pałuckiemu od gen. Krasińskiego. W 1818 r. ówczesny proboszcz  ks. Józef Freszkowski wytoczył proces gen. Krasińskiemu o uchylanie się od wpłat dziesięciny. Proces ten zakończył w 1836 r.  pomyślnym wyrokiem dla parafii, a Wincenty Krasiński uregulował długi.

W 1841 r. proboszczem w Pałukach został ks. Franciszek Ksawery Nałęcz, który przyczynił się do budowy nowego, istniejącego do dziś kościoła i plebanii oraz założenia nowego cmentarza.

Obecny kościół murowany, zbudowany w stylu neogotyckim, wzniesiony został w latach 1842- 1843 r. z fundacji gen. Wincentego Krasińskiego (podarował ¾ sumy) i parafian. Powstał wg projektu architektów Józefa Iżyckiego i Michała Jakuba Miklaszewskiego. Wyposażeniem wnętrza zajmowano się do 1845 r.

W dniu 17 sierpnia 1845 r. odbyło się uroczyste wyświęcenie świątyni. O tym doniosłym wydarzeniu pisała ówczesna prasa krajowa i kościelna.

„Kurier Warszawski” w nr 264 z 5 października 1845 r. relacjonował swoim czytelnikom:

„Podobną uroczystość obchodziła d. 17: Sierpnia, Parafja wsi Pałuki, do ordynacji Opinogórskiej należąca; gdzie nowy Kościół murowany, w miejsce dawniejszego drewnianego, kosztem Koloratora miejscowego, fundatora ordynacji Hrabiów Krasińskich, JW. Wincentego Krasińskiego, Jenerała-Adjutanta, Jenerała Jazdy wojsk J. C. MOŚCI, wystawiony został. Budowniczemi tej Świątyni byli: JPP. Iżycki z Przasnysza i Miklaszewski z Płocka, Architekci. Poświęcił ją uroczystym obrządkiem Koscioła Świętego JW. JX. Tadeusz Hra: Łubieński, Biskup Rodopolitański, Sufragan Kaliski, w asystencji Prałatów: WW.JXX. Pniewskiego Dziekana i Orzeszkowskiego Kustosza Kolegiaty Pułtuskiej, oraz kilku Kanoników i 63 Xsięży. W.JX. Bogdan Wikary Parafji Wiskitskiej, znany z wymowy kaznodziejskiej, miał stosowne do okoliczności kazanie. Uroczystość poświęcenia Kościoła, uświetnioną została solennem wprowadzeniem i umieszczeniem w tejże Świątyni, relikwii Sgo BONIFACEGO, które Papież GRZEGORZ XVI, Hr: Wincentemu Krasińskiemu w względnej i przychylnej łasce Swojej podarować raczył. Relikwie te umieszczone są w trumnie kryształowej w srebro oprawnej, kosztownej roboty Fabrykanta JP. Józefa Fraget (Fraże). Oprócz tego religijnego skarbu, Kościół wspomniany mieści kilka wzorowych obrazów, kosztem Fundatora z Włoch sprowadzonych. Na świetnym obchodzie wyżej opisanym, znajdowało się przeszło 8,000 pobożnych wszelkiego stanu, a w tej liczbie JWW. z Branickich Arturowi, i z Potockich Augustowa, Hrabine Potockie; niemniej wiele innych osób, nawet ze stron dalszych przybyłych. Po zwykłych nabożeństwach, JW.JX. Biskup Hr. Łubieński wzmocnił w wierze CHRYSTUSA przeszło 3,700 osób, udzielając im Święty Sakrament BIERZMOWANIA. Przez trzy dni trwały te uroczystości religijne, w czasie których codziennie hojna gościnnością Dziedzica po 120 osób, bywało podejmowanych w Opinogórze”.

„Pamiętnik  Religijno-Moralny”  w nr 12  donosił:

„Kościół we wsi Pałuki, nakładem JW. Wincentego Korwina hrabi Krasińskiego, Generała Adjutanta Cesarsko Królewskiej Mości, ordynata opinogórskiego z fundamentu nowo wzniesiony, w pięknym stylu gotyckim, masyw murowany, jest dziś jednym z okazalszych parafialnych kościołów. Dawniejsza drewniana świątynia, istniała pod tytułem Św. Gotarda, obecnie tenże sam zachowano tytuł”.

Poświęcenia dokonał przyjaciel Wincentego Krasińskiego, ks. Tadeusz Łubieński (1794-1861), żołnierz napoleoński, kanonik krakowski, bp sufragan kujawsko-kaliski w latach 1844-1861.

Jeszcze w latach następnych świątynię modernizowano i upiększano. Dokument z 1883 r. wspomina o umowie zawartej między proboszczem ks. Antonim Brykczyńskim a warszawskim rzemieślnikiem Karolem Szonertem, dotyczącej wykonania „ołtarza wielkiego w stylu gotyckim”.

Ten neogotycki ołtarz zdobi kościół do dzisiaj i jest rzekomą kopią ołtarza z kościoła w Norymberdze. W polu głównym ołtarza znajduje się obraz Matki Bożej Pocieszenia z XVII w. (gruntownie przemalowany w XIX w.), w sukience z blachy srebrnej z 1755 r.

Na zasuwie ołtarza widnieje obraz przedstawiający Św. Gotarda biskupa przyjmującego od klęczącego fundatora plan kościoła, namalowany w 1883 r. przez malarza Antoniego Kolasińskiego.

W lewym ołtarzu bocznym umieszczony jest obraz Serca Jezusa namalowany w 1889 r. przez Wojciecha Gersona. Obok wisi Matka Boska Różańcowa. Dzieło malarza Szymona Buchbindera powstało w 1892 r. W prawym ołtarzu bocznym wyeksponowany jest obraz Matki Boskiej Anielskiej (kopia XVIII w. wg Murilla).

We wnętrzu  godnymi uwagi są również neogotyckie: ambona i chrzcielnica z herbem Krasińskich, powstałe około poł. XIX w. Takimi herbami ozdobione są  również balustrady, naczynia liturgiczne, mszały i inne przedmioty z wyposażenia kościoła ufundowane przez ten znakomity ród arystokratyczny.

Ściany świątyni zdobią liczne epitafia poświęcone osobom pochodzącym ze znaczących rodów należących do parafii pałuckiej: Łagunów, Łubieńskich, Młodzianowskich, Ciemniewskich, Chmielińskich, Wróblewskich, Siecińskich, Skrzeszewskich i inne.

Bardzo interesujące jest też wejście do kościoła, do którego prowadzą drzwi dwuskrzydłowe neogotyckie z dekoracją maswerkową, z ozdobnymi zamkami i nakładkami oraz takimiż kartuszami z brązu z herbem własnym  gen. Wincentego Krasińskiego. Po obu stronach wejścia wmurowane są płyty z piaskowca, pochodzące zapewne z XV-XVI w.- pierwsza z zarysem herbu Prawdzic (Pałuckich), druga ze śladami płaskorzeźbionych postaci mężczyzny i kobiety, z wtórnie wyrytą datą 1840.

Kościół przetrwał kolejne lata.  Na jego dalszych dziejach zaważył zwłaszcza okres I wojny światowej. W dniu 15 lipca 1915 r., po ciężkiej bitwie, do Pałuk wkroczyły wojska niemieckie. Żołnierze mieszkali w świątyni. Potem przez pewien czas był w niej szpital. Świątynia została ograbiona i pozbawiona wielu sprzętów liturgicznych, zaś wyposażenie w dużej części zniszczone.

W 1926 r. przed kościołem ks. Julian Ruszczyński wystawił niewysoki kamienny kopiec z figurą Chrystusa.

W czasie II wojny nie zanotowano żadnych poważnych zniszczeń. Kościół nie był zamknięty, okupant nie dokonał profanacji Najświętszego Sakramentu. Pod koniec wojny żołnierze niemieccy rozbili boczne drzwi kościoła, zabierając z niego 10 sztuk komeż bractewnych, dwie kapy – biała i fioletową – sztandar Stowarzyszenia mężów i 3 komplety obrusów z trzech ołtarzy, a także sygnarek i jeden  mniejszy i uszkodzony dzwon. Dwa duże dzwony ocalały, ponieważ zdołano je ukryć.

W okresie powojennym kolejni proboszczowie przeprowadzali szereg remontów kościoła. Ks. proboszcz Tymoteusz Zalewski sprawił dwa ołtarze boczne. Ołtarz z lewej strony kościoła powstał w 1957 r., z prawej strony w 1959 r. W latach 60. XX w. dzięki staraniom proboszcza Zalewskiego położona została w kościele nowa posadzka mozaikowa.

W latach 70. XX w. za probostwa ks. Jana Jeża wykonano nową kredencję do zakrystii oraz zmieniono dach na kościele.

W latach 1980-2013 proboszczem w Pałukach był ks. Józef Pokorski. Wówczas dokonano wielu prac renowacyjnych w kościele i przy kościele. Kościół został wymalowany i poprawiono część tynków zewnetrznych. Parafianie ufundowali 12 witraży, nowe ławki, boazerię oraz  dębowe drzwi główne i boczne. Powstało nowe prezbiterium z marmuru i ołtarz posoborowy. Część zabytkowych sprzętów liturgicznych poddano zabiegom konserwatorskim. Zrewitalizowany został również plac wokół kościoła.

Od 2013 r. proboszczem parafii pałuckiej został ks. Wacław Michalski, który kontynuuje dzieło swoich poprzedników prowadząc prace konserwatorskie w kościele i zabudowaniach przykościelnych.

Na placu przy kościele w dniu 1 maja 2011 r. odsłonięty został pomnik Jana Pawła II.

Obok kościoła znajduje się kilka nagrobków z dawnego przykościelnego cmentarza.

Plebania

Nowa plebania została wzniesiona wraz z kościołem z fundacji gen. Wincentego Krasińskiego na początku lat 40. XIX w. Proboszcz pałucki – ks. Józef Freszkowski (w Pałukach od 1807 r. do 1841 r.) wygrał z gen. Wincentym Krasińskim długotrwały spór o dziesięcinę. W wyniku przegranej Krasiński zmuszony był wypłacić mu zaległe sumy, które zostały przeznaczone na wybudowanie nowej plebanii. Nad wejściem do plebanii widnieje żeliwny kartusz z herbem własnym fundatora.

W następnych latach budynek plebanii otoczony został sadem. Plebania w Pałukach to jedyny przykład niewielkiego domu mieszkalnego zaprojektowanego w stylu neogotyckim na terenie pow. ciechanowskiego.

Cmentarz

Na cmentarzu parafialnym, który prawdopodobnie powstał w latach 1841-1852, godnymi uwagi są: grób rodziny Milewskich właścicieli Rembówka i Pator (z charakterystycznym aniołkiem), grób Aleksandra Leźnickiego właściciela Rembowa, rodziny Gogolewskich z Gogól, gróby rodziny Smoleńskich z tablicą ku czci gen. Mariana Józefa Smoleńskiego z-cy dowódcy 3 Dywizji Strzelców Karpackich, groby Młodzianowskich, Żarnowskich, Chmielińskich, Wiśniewskich z Wróblewa, grób zamordowanych w czasie II wojny  światowej nieznanych Polaków, groby księży proboszczów: ks. kanonika Franciszka Ksawerego Nałęcza, ks. Franciszka Marcinkowskiego, ks. Juliana Ruszczyńskiego, ks. Jana Jeża.

W czasie II wojny światowej kamienny parkan okalający cmentarz został rozebrany przez Niemców, a pozyskany z niego kamień użyto do naprawy drogi.