Kościół Krasne

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Krasnem

Pierwszą świątynię w Krasnem ufundował w 1380 r. Sławomir de Crasne, a pierwszy proboszcz odnotowany został w 1443 r. Świątynia była drewniana i nosiła wezwanie św. Jana Chrzciciela, tak jak występujący pod datą 1482 r. nowy drewniany kościół, ufundowany przez stolnika ciechanowskiego Mikołaja Krasińskiego. Kościół ten spłonął.

Biskup krakowski i podkanclerzy koronny Franciszek Krasiński (1525-1577) ufundował w rodowym gnieździe nowy murowany kościół. Nową nawę dostawiono do zachowanego prezbiterium. W fasadę zachodnią nawy wbudowano osiową wieżę i parę trzynawowych kaplic oraz kryptę grobową na osi jej wschodniej części. Prace budowlane zakończone zostały w 1570 r. Konsekracja kościoła nastąpiła 18 września 1575 r. w Niedzielę Podwyższenia Krzyża Świętego, a dokonał jej biskup płocki Piotr Myszkowski.

Biskup Franciszek Krasiński w testamencie z 1577 r. przekazał do rodowej parafii srebrne naczynia i szaty liturgiczne, książki teologiczne, a także 500 zł na czynsz i na utrzymanie kościoła.

Pierwsze obszerniejsze informacje dotyczące wyglądu kościoła przynoszą akta wizytacji z 1599 i 1609 r. Wg zapisów kościół ówczesny był budowlą jednonawową, ceglaną, pokrytą drewnianym dachem, z dzwonnicą, zakrystią i dwoma kaplicami, z którymi tworzył plan krzyża łacińskiego.

Dwie kaplice dobudowane do kościoła ustawione były naprzeciw siebie. Po prawej – kaplica pw. św. Wawrzyńca, bogato uposażona przez podkomorzego różańskiego Mikołaja Krasińskiego (zm. 1601 r.), w której wnętrzu wystawiono nowy ołtarz z przedstawieniem św. Anny. Po lewej – kaplica pw. św. Andrzeja, cała malowana z dotacji sędziego ziemskiego ciechanowskiego Andrzeja Krasińskiego (zm. 1612 r.).

Wnętrze kościoła było sklepione, a na ścianach znajdowały się obrazy lub polichromia. Zdobiły je również trzy ołtarze –  w tym główny z obrazem „Ukrzyżowania”. Oprócz tego znajdowały się tam drewniana ambona, marmurowa chrzcielnica, ławki, prospekt muzyczny i sakramentarium.

Zapewne w 1. połowie XVII w. elewacji zachodniej kościoła nadano formy późnorenesansowe.

O dziejach kościoła w kolejnym półwieczu wiemy niewiele. Sytuacja się zmieniła na początku lat 60. XVII w., kiedy fundację na rzecz kościoła rozpoczął podskarbi wielki koronny i wojewoda płocki Jan Kazimierz Krasiński (1607-1669). Prawdopodobnie postanowił on stworzyć w świątyni rodowe mauzoleum, którego motywem była śmierć jego drugiej żony, Amaty hr. Andrault de Langèron,
w 1663 r.

W 1668 r. Jan Kazimierz Krasiński chciał przekazać probostwo w Krasnem zakonowi Kanoników Regularnych Laterańskich z Czerwińska. Przedsięwziął w tym celu działania gospodarcze stwarzające podstawy dalszego funkcjonowania parafii. Posunięcie to stało się konieczne w związku ze zniszczeniami wsi, stanowiących uposażenie dotychczasowej tzw. parafii świeckiej, do których doszło podczas potopu szwedzkiego. W tym samym roku erygował specjalny fundusz na utrzymanie proboszcza (prepozyta), 4 wikariuszy (zakonników), 7 muzyków, organisty i zakrystiana oraz przytułku dla tuzina ubogich „dziadów”. Posunięcia te spotkały się ze sprzeciwem bpa płockiego Jana Gembickiego oraz ówczesnego proboszcza ks. Marcina Łączyńskiego, który był proboszczem w Krasnem do 1680 r.

Sprawa ta stała się aktualna w 1681 r., po śmierci tego ostatniego, kiedy bp płocki Bonawentura Madaliński wyraził zgodę na sprowadzenie zakonników z Czerwińska. Kanonicy ci rezydowali w Krasnem w latach 1682-1879. Ustanowienie prepozytury i przejęcie parafii przez nowych właścicieli miało miejsce za czasów następnego właściciela Krasnego, referendarza wielkiego koronnego Jana Bonawentury (Dobrogosta) Krasińskiego (1639-1717).

W 1689 r., zgodnie z barokową duchowością, do świątyni wprowadzono dwa bractwa religijne – Matki Boskiej Szkaplerznej i Matki Boskiej Różańcowej. Zmiana sytuacji prawnej parafii w Krasnem przyczyniła się również do ponownej jej konsekracji w 1684 r., z okazji której kościołowi nadano dodatkowe wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego.

Należy też przypuszczać, że w 1684 r. dokonano rozbiórki drewnianego prezbiterium i rozpoczęcia murowania nowego, pod którym umieszczono kryptę grobową rodu (pracę przy rodowej nekropolii rozpoczął już ojciec Jana Dobrogosta, Jan Kazimierz, który wzniósł tam dla siebie sarkofag).

Za czasów starosty opinogórskiego, przasnyskiego i nowomiejskiego Błażeja Jana Krasińskiego (1703-1751) w 1738 r. powiększono prepozyturę o dwóch zakonników oraz przeprowadzono kolejne remonty w latach 1739-1746. Wzniesiono wtedy obecny trójnawowy korpus (dobudowano nawy boczne), przekształcono prezbiterium oraz dobudowano za prezbiterium zakrystię ze skarbcem na piętrze. Pod nawą południową wymurowano nową kryptę grobową, którą połączono ze starą, pochodzącą z XVI w., znajdującą się pod nawą główną. Rozpoczęto też przebudowę fasady zachodniej. W 1747 r. czeski malarz Sebastian Eckstein (pochodził z Brna na Morawach) na polecenie Błażeja Krasińskiego wykonał polichromię kościoła. Na wschodniej ścianie prezbiterium i na ścianach naw znalazły się sceny Męki Pańskiej, Podwyższenia Krzyża św., Matka Boska Szkaplerzna, św. Augustyn, św. Rodzina, Matka Boska Różańcowa, św. Błażej, Św. Wawrzyniec (w prezbiterium i nawie głównej sceny pasyjne, w nawach bocznych maryjne i związane ze świętymi).

Przed 1756 r. ufundowano nowe organy i poświęcono kościół. Prawdopodobnie przed 1773 r., wnętrze kościoła wzbogaciło się o rzeźbione rokokowe wyposażenie, tj. ołtarz główny, ambonę i 2 konfesjonały (prace pozłotnicze wykonano w 1774 r.). 28 lipca 1787 r. w kościele w Krasnem miała miejsce uroczystość związana z pochówkiem serca starosty opinogórskiego i marszałka konfederacji barskiej Michała Hieronima Krasińskiego (1712-1784).

W 1808 r. miał miejsce kolejny pożar kościoła, w wyniku którego zniszczeniu uległa m. in. fasada i naruszone zostały kondygnacje ścian bocznych. Z przyczyn finansowych jego skutki długo pozostały nieusunięte.

W 1819 r. nastąpiła kasata zgromadzenia w Czerwińsku, a tym samym jego prepozytur. Ostatnim eks-kanonikiem, proboszczem Krasnego był Idzi Godlewski (od 1855 do śmierci w 1879 r.).

W XIX w. miały miejsce kolejne remonty kościoła – w 1826 r. (ukończono wówczas przemurowywanie fasady zachodniej, nadszarpniętej pożarem 1808 r.), w 1841 r. i w latach 1877 – 1883. Ten ostatni – przeprowadzony za czasów Ludwika hr. Krasińskiego, pod kierunkiem architekta Wincentego Rakiewicza, przy udziale rzeźbiarza Juliusza Faustyna Cenglera – nadał świątyni współczesny wystrój. Wnętrze przekształcono „z zachowaniem wszystkiego, co mogło być zachowane” (m. in. zlikwidowano kazalnicę umieszczoną na drugim filarze północnym, ażurową oprawę architektoniczną ołtarza głównego, drewnianą barierkę wydzielającą prezbiterium, zamieniając ją na sporządzoną z białego marmuru, przełożono kamienną posadzkę prezbiterium; na długości jednego i pół przęsła nawy głównej położono ukośnie, na cokole, płytę nagrobną Teresy i Jadwigi Krasińskich – wmurowaną dotychczas od strony północnej na początku prezbiterium – nad nią umieszczając nową ambonę).

Ludwik Krasiński także „podziemną kryptę na nowo przesklepił (chodzi o osiemnastowieczną kryptę pod prezbiterium) na włoski sposób nisze dla trumien poczynił, marmurem białym ściany wyłożywszy” oraz sprawił nową posadzkę w całej świątyni (dotychczas podłoga była drewniana z wyjątkiem prezbiterium i półtora przęsła nawy głównej) oraz ufundował  nowy marmurowy ołtarz główny.

Wykonano wówczas także sporo nowych mebli. Z litego dębu – kazalnicę, trzymiejscową lożę kolatorską, 2 siedzenia (sedilia) dla celebransów, ławy przyścienne w nawach bocznych i pod chórem oraz szafy zakrystyjne; z sosny fornirowanej dębiną – boazerię z portalami wiodącymi do zakrystii i duży konfesjonał pod chórem; z sosny przemalowanej (mazerowanej) na dąb – 4 konfesjonały małe i ławki dla wiernych w nawie głównej – uzupełniając nimi już istniejące nieliczne intarsjowane ławki barokowe; z sosny fornirowanej orzechem – szafy w skarbcu.

Wnętrza górnych części szaf w skarbcu wybito efektownymi tapiseriami sporządzonymi
z fragmentów jedwabnych tkanin i pasmanterii (przeważnie z XVIII w.) oraz wyposażono w konsolki na zabytki, dolne części przeznaczono na sięgający XVI w. księgozbiór oraz szuflady na tkaniny.

W skarbcu kościoła w Krasnem przechowywano dużą ilość argenteriów (naczyń liturgicznych wykonanych ze szlachetnych metali) i innych sprzętów liturgicznych oraz fragmentów wyposażenia kościoła wyłączonych z codziennego kultu. Jak bogate były te zbiory, pisał o tym historyk sztuki F. M. Sobieszczański w 1864 r.: „Skarbiec tutejszy do najzamożniejszych liczonym być może: zaopatrywali go bogatemi w sztukę i metal liczni prałaci rodziny Krasińskich i liczni z niej pochodzący dygnitarze, a nawet obcy zupełnie panowie.” Skarbiec został ograbiony w czasie II wojny światowej. Nie wiadomo, czy dokonali tego Niemcy, czy wojska bolszewickie.

Księgozbiór pozostający w skarbcu składał się z zapisów m. in. bpa krakowskiego Franciszka Krasińskiego, archidiakonów krakowskich Stanisława i Jana Krasińskich i innych darczyńców. Przed grabieżą było 287 tomów z XVI-XIX w., częściowo oprawnych w deski i skórę, w tym kilkanaście rękopisów.

O tym księgozbiorze wspominał w 1841 r. gen. Wincenty Krasiński w liście do Kajetana Koźmiana: „Może bym Drusia (Andrzeja Koźmiana) zawiózł do bardzo bogatej Biblioteki bernardyńskiej o mile od Opinogóry, lecz strzeżonej tak jak słoma od psa co nic i nie da nikomu”.

W 1881 r. Ludwik Krasiński sprowadził do kościoła w Krasnem organy. Wykonała je firma Jana Śliwińskiego ze Lwowa. Na tym instrumencie gra się w kościele kraśnieńskim do dnia dzisiejszego.

Pierwsza wojna światowa spowodowała nadszarpnięcie wieży, murów przywieżowych, sklepień, naw oraz dachów, ale skutki zniszczeń usunięto jeszcze w 1915 r. z fundacji kolatorów. W wykazie kościołów uszkodzonych i zniszczonych oraz dzwonów kościelnych zabranych podczas I wojny światowej w diecezji płockiej (1915 r.), przechowywanym w Archiwum Państwowym m.st. Warszawy znajdujemy wiadomość, że kościół w Krasnem „pociskami armatnimi poważnie uszkodzony; ściany w kilku miejscach rozbite; wieża w kilku miejscach zarysowana; dach cały zniszczony. Sklepienie w kilku miejscach przebite, a tynk na nim odbity; drewniana sygnaturka spalona; okna uszkodzone”.

Kościół doznał nieznacznych zniszczeń podczas działań drugiej wojny światowej, ale świątynia prawdopodobnie uniknęła rozbiórki jedynie dzięki osobistej interwencji księżnej Ludwiki z Krasińskich Czartoryskiej u Generalnego Gubernatora Hansa Franka.

Po II wojnie dokonywano remontów kościoła w latach: 1954-1956, 1967-1971 i w 1988 r.

W latach 2012-2014 wykonano generalny remont podziemi kościoła, które uprzednio zostały zalane przez wody gruntowe. Katakumby z grobami Krasińskich zostały odrestaurowane. Odwodniono grunt wokół kościoła i pod katakumbami. Wokół kościoła ułożono chodnik z kamiennej kostki. Dzięki pomocy profesorów i studentów Wydziału Konserwatorskiego Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie rozpoczęto też prace przy ratowaniu bezcennych fresków zdobiących nawę kościoła. Dokonano również remontu zewnętrznej elewacji.

Nagrobki i epitafia

W kościele w Krasnem znajdują się liczne nagrobki i epitafia rodziny Krasińskich. Są to następujące obiekty – nagrobek Jana Krasińskiego i jego żony Katarzyny z Mrokowskich, wystawiony przez wnuka, Jana Krasińskiego, ok. 1580 r.; piętrowy nagrobek Andrzeja Krasińskiego i jego żony Katarzyny Czernickiej, wystawiony w 1581 r. z fundacji syna, Jana Krasińskiego (uzupełniony i przekształcony w latach 1877-1883 z inicjatywy Ludwika Krasińskiego przy udziale budowniczego Wincentego Rakiewicza oraz rzeźbiarza Faustyna Cenglera); piętrowy nagrobek żon Jana Kazimierza Krasińskiego, wykonany po 1663 r., uzupełniony w drugiej połowie XIX w.; nagrobek Jana Kazimierza Krasińskiego (zm. 1669), uzupełniony w drugiej połowie XIX w.

Epitafiów w kościele w Krasnem jest znacznie więcej aniżeli nagrobków – tablice epitafijne Krasińskich na filarach naw (17 epitafiów), ufundowane po poł. XVII w. (przed 1669) przez Jana Kazimierza Krasińskiego oraz w 4. ćwierćwieczu XVII w.; epitafium Dominika Krasińskiego i Wojciecha Krasińskiego z 1668r.; epitafium Jakuba Krasińskiego (zm. 1747); epitafium Marianny z Czarnkowskich Krasińskiej, żony Jana Błażeja (zm. 1745); epitafium Laury Antoniny Krasińskiej, córki Wincentego (zm. 1804); epitafium żon Jana Dobrogosta Krasińskiego, XVII/XVIII w.

Pomnik nagrobny

W kościele znajduje się także pomnik nagrobny Adama Krasińskiego (1714-1800), bpa kamienieckiego, wystawiony w 1843 r. przez gen. Wincentego Krasińskiego. Pomnik ten na polecenie ojca zamówił we włoskiej Carrarze poeta Zygmunt Krasiński pod koniec 1841 r. Tak wspominał to przedsięwzięcie w liście do Delfiny Potockiej z 1851 r.: „W Carrarze najtaniej takie rzeczy robią, ale na to samemu tam trzeba pojechać, jak niegdyś przed laty uczyniłem o pomnik biskupa kamienieckiego, który złożony z szerokiej podstawy  marmurowej i posągu kolosalnego, którego wprawdzie iż model w samej Carrarze już gotowy znalazłem, wypadł mi na 1.500 franków tylko.”

Gotowy pomnik przypłynął morzem do Gdańska w październiku 1843 r., gdzie Zygmunt go odebrał i następnie został przetransportowany do kościoła w Krasnem i tam odsłonięty.

Uszkodzony przez wojska bolszewickie w czasie II wojny światowej, został odrestaurowany w maju 2014 r. na 300. rocznicę urodzin biskupa Adama Stanisława Krasińskiego.

Krypta grobowa

Pod prezbiterium znajduje się krypta grobowa Krasińskich. Powstała ona w 1877 r. przez powiększenie pierwotnych pomieszczeń grobowych wg projektu Wincentego Rakiewicza, przy udziale rzeźbiarza Faustyna Cenglera. Prace i naprawy prowadzono dzięki funduszom ówczesnego właściciela wsi Krasne, Ludwika  hr. Krasińskiego. Przebito wejście do krypty od północy, wyłożono kryptę marmurami oraz postawiono trzy przęsła sklepienia kolebkowo-krzyżowego.

W krypcie znajdują się marmurowe grobowce wielu członków rodu Krasińskich oraz osłaniające je płyty. W dwóch białych marmurowych tumbach spoczywają: Ludwik hr. Krasiński (zm. 1895 r.) i jego pierwsza żona, Eliza z Branickich hr. Krasińska (zm. 1876 r.). W czerwonej marmurowej tumbie pochowany jest biskup kamieniecki Adam Stanisław Krasiński (zm.1800 r.).

W podziemiach przechowywane są również urny z sercami. Znajdują się tu serca marszałka Konfederacji Barskiej i starosty opinogórskiego Michała Hieronima Krasińskiego (zm. 1784 r.) oraz oficerów z I Pułku Szwoleżerów Gwardii Napoleona I, którym dowodził gen. Wincenty Krasiński – księcia Dominika Radziwiłła (zm. 1813 r.), kapitanów Jana Nepomucena Dziewanowskiego (zm. 1808 r.) i Stanisława Gorayskiego (zm. 1809 r.). Oficerowie polegli w wojnach napoleońskich. Wszystkie urny ufundował gen. Wincenty Krasiński (1783-1858).

Pochowane są tu również dwie córki gen. Wincentego Krasińskiego – Laura Antonina (zm. 1804 r.) i Helena (zm. 1806 r.). Są to starsze siostry naszego trzeciego wieszcza romantycznego – Zygmunta Krasińskiego (1812-1859).

Plebania

Plebania w Krasnem została wzniesiona w 1799 r. wg projektu architekta Antoniego Solariego (możliwe, że projekt powstał już przed 1763 r.).

Tak została opisana jej historia w aktach wizytacyjnych z dnia 27 grudnia 1891 r.:

„Pod koniec przeszłego wieku Adam Krasiński Biskup Kamieniecki wybudował tuż przy kościele, szczytem do niego zwrócony dom murowany długości łokci 65, szerokości 24, wysokości łokci 5, w którym sam zamieszkał, następnie oddał go na mieszkanie Opatowi Księży Kanoników Laterańskich, miał na dole pokoików II. Obecny zaś właściciel dóbr miejscowych Ludwik Hr. Krasiński, dom ten przez czas spustoszały z gruntu wyrestaurował i na wygodne mieszkanie proboszcza i wikaryusza oraz służby kościelnej przemienił. Po lewej stronie od wejścia składa się z kancelaryi i pokoju bawialnego, gościnnego, stołowego wraz z przedpokojem i wyjściem do ogrodu z pokoju dla służących, a po prawej stronie od wejścia ma proboszcz pokój sypialny składający się z przedpokoju, pokoju i alkowy, w pozostałej części plebani z wejściem od szczytu przez pokój duży od frontu przeznaczonym na mieszkanie dla X. Wikarego, dwa zaś mniejsze pokoiki od tyłu przeznaczone na ochronkę, której obecnie nie ma, od tyłu mieści się także kuchnia z zachowankiem. Na górze od szczytu podwórza zajmuje mieszkanie organista, kościelny zaś mieszka w dworskim domu.

Z plebani jest wyjście do ogrodu owocowego i warzywnego zarazem, plebania i ogród z sobą są jakby jedną całością, plebania zajmuje front ogrodu. Plebania położona od kościoła w odległości łokci 30 w stronę północno zachodnią”.

Została ona spalona w 1808 r., odbudowana w 1840 r. Ponownie zniszczona została w czasie II wojny światowej. Z aktu wizytacji dokonanej w Krasnem przez biskupa płockiego Tadeusza Pawła Zakrzewskiego w dniach 19 i 20 sierpnia 1948 r. dowiadujemy się: „iż wojna nie przysporzyła kościół o większe szkody. Natomiast na pierwszy plan wysuwa się odbudowa plebani, zniszczonej przez najeźdźców. Inne budynki są już po remoncie.” Plebania została odbudowana.